Eksplozija četvrte jedinice reaktora u Černobilju 1986. godine ostaje ne samo najgora nesreća ovog tipa, već i najskuplja operacija u historiji moderne tehnologije, čije se posljedice i danas analiziraju kroz prizmu nauke i politike, piše portal Nuklearna perspektiva.
U samoj nesreći i tokom prva tri mjeseca, život je izgubilo 30 operatera i vatrogasaca. Prema podacima Svetske nuklearne asocijacije (SNA), akutni radijacioni sindrom (ARS) potvrđen je kod 134 osobe koje su učestvovale u čišćenju terena, od kojih je 28 preminulo u roku od nekoliko sedmica. Iako se još 19 smrtnih slučajeva do 2004. godine povezuje sa radnicima na lokaciji, naučna zajednica je i dalje podijeljena oko toga u kojoj mjeri se oni mogu direktno pripisati izloženosti zračenju.
Pitanje dugoročnih posledica po javno zdravlje ostaje najkontroverznija tema. Naučni komitet UN (UNSCEAR) zaključio je da je, osim oko 5.000 slučajeva raka štitne žlezde kod onih koji su u vrijeme nesreće bili djeca (što je dovelo do 15 smrtnih ishoda), teško može dokazati širi uticaj na zdravlje populacije.
S druge strane, Svjetska zdravstvena organizacija (SZO) procjenjuje da će ukupan broj prijevremenih smrti dostići 9.000. Postoje i radikalnije procjene, poput onih naučnika Ferlija i Samnera iz 2006. godine, koji broj žrtava smještaju u opseg od 30 do 60 hiljada.
Nesreća je rezultat i “savršene oluje“ tri faktora:
– Dizajnerske greške: reaktor tipa RBMK bio je poznat po nestabilnosti i takozvanom pozitivnom koeficijentu šupljine (positive void coefficient). Pojednostavljeno, pojava vodene pare u rashladnom sistemu dovodila je do snage umjesto do njenog opadanja. Uz to, sistem za gašenje reaktora (skramovanje, u Sovjetskom Savezu taj se sistem zvao AZ5) imao je ozbiljnu manu koja je dovela do lokalizovanog skoka reaktivnosti u reaktoru.
– Nedostatak barijera: za razliku od PWR/VVER, BWR reaktora (i praktično svih savremenih reaktora), RBMK nije imao zaštitnu strukturu (containment building), niti klasičnu reaktorsku posudu, što je omogućilo direktno izbacivanje radioaktivnog materijala u atmosferu.
– Krah sigurnosne kulture: testiranje turbina sprovedeno je uz kršenje maltene svih protokola koji su postojali, čime je reaktor doveden u kritično nestabilan režim.
700 milijardi dolara
Černobilj je bio i ostao najskuplja tehnološka katastrofa. U operacijama mitigacije učestvovalo je pola miliona ljudi, a ukupni troškovi procjenjuju se na nevjerovatnih 700 milijardi dolara. Evakuacija 350.000 ljudi i trajna kontaminacija velikih delova Bjelorusije, Ukrajine i Rusije, redefinisali su pojam energetske sigurnosti.
Ipak, svijet nije odustao od nuklearne energije, ali je promenio kurs. RBMK dizajn je modifikovan i postepeno napušten u korist stabilnijeg VVER (reaktora pod pritiskom) dizajna. Čak i u samom Černobilju, preostale tri jedinice nastavile su da proizvode struju sve do početka dvijehiljaditih godina, podsjećajući nas na paradoksalnu zavisnost modernog društva od energije koja je istovremeno i spasonosna i razorna.
40 godina kasnije, Černobilj nije samo spomenik jednoj grešci, već temelj moderne sigurnosne kulture, bez koje je budućnost nuklearne industrije, o kojoj svakodnevno pišemo, nezamisliva.
